Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի ֆեյսբուքյան գրառումը՝ 1903 թվականի ռուսական բռնագրավման համեմատությամբ այսօր Հայաստանի Հանրապետության հետ, առաջին հայացքից կարող է թվալ՝ որպես դասական պատմական անալոգիայի փորձ։ Սակայն իրականում այն ոչ միայն պատմականորեն անտեղի համեմատություն է, այլեւ քաղաքականապես վտանգավոր մանիպուլյացիա՝ իր թաքնագրերով։

1903թ.-ը ≠ 2025թ.-ին

1903 թվականին Հայաստանը որպես պետական միավոր գոյություն չուներ։ Այն մաս էր կազմում Ռուսական կայսրությանը, չուներ ինքնիշխանություն, չուներ միջազգային սուբյեկտայնություն։ Հայ ժողովրդի քաղաքական ինքնագիտակցությունն արտահայտվում էր հիմնականում ազգային կուսակցությունների՝ Դաշնակցության, Հնչակյանների, Ռամկավարների եւ եկեղեցու միջոցով, իսկ պետական ինքնիշխանություն գոյություն չուներ։ Այդ ժամանակվա ընդվզումը՝ ներառյալ եկեղեցու գույքի բռնագրավման դեմ, եղել է ազգապահպան, ոչ թե իշխանափոխական պայքար։ Իսկ այսօր՝ 2025 թվականին, Հայաստանը՝ Ինքնիշխան, Անկախ, միաժամանակ, Խոցելի Պետություն է՝ միջազգային ճանաչված սահմաններով, ընտրովի իշխանությամբ եւ բաց հանրային դիսկուրսով։

Սահմանադրությունը հստակ տարանջատում է պետությունը եւ եկեղեցին, եւ ամենաքիչը անպատասխանատու է փորձել պատմական բռնագրավման օրինակը գործածել ընդդեմ օրինական իշխանության՝ միայն քաղաքական նպատակներով։ Խոսելով Ռուսաստանի մասին՝ Տեր-Պետրոսյանն ակնարկում է ցարին հաղթահարելու պատմական օրինակը, սակայն մոռանում է մի պարզ եւ ճակատագրական փաստ․ այս անգամ նույն ռուսական պետությունը՝ Պուտին առաջինի ղեկավարությամբ, հոխորտում էր, թե 5 օրում կհասնեն Կիեւ, եւ իրենց «հաղթանակը» կտոնեն ռեստորաններում։ Փաստը, սակայն այն է, որ այդ հայտարարությունից անցել է ավելի քան երեք տարի, եւ ոչ միայն Ռուսաստանը չի կարողացել հասնել Կիեւ, այլ հակառակը՝ Կիեւի անօդաչու սարքերն արդեն բազմիցս հասել են Մոսկվա եւ ապացուցել, որ նոր ժամանակները պահանջում են նոր մտածողություն, ոչ թե նավթալինոտ պատմական ռոմանտիզմ։ Տեր-Պետրոսյանը խուսափում է վեր հանել այն պարզ հարցը, որն իրականում քննարկվում է այսօր․

« ․․․ ի՞նչ պետք է անի եկեղեցին, երբ պարզվում է, որ կուսակրոն հոգեւորականը խախտել է իր ուխտը, զավակ է ունեցել, եւ միաժամանակ շարունակում է պաշտոնավարել»։

Սա է թեման. ո՛չ  եկեղեցու գույքի բռնագրավում, ո՛չ էլ ազգի ջարդ։ Բայց նա դարձյալ վարպետորեն շեղում է ուշադրությունը եւ հող է նախապատրաստում արհեստական լարվածության՝ մոռանալով, որ հենց եկեղեցու հեղինակության փլուզումը սկսվում է ներքին կոռուպցիայից եւ կեղծ բարեպաշտությունից, ոչ թե քննադատությունից։ Սակայն նրա գրառման տողատակում, ինչպես միշտ, կա վտանգ, որին նա մշտապես փափագել է՝ պատմական խռովությունների վերակենդանացում՝ իբր ժողովրդական ճնշմամբ։ Նրա գրեթե բոլոր հրապարակային հայտարարություններն ու ուղերձները հղի են այրունարբու հռետորաբանությամբ։ Այստեղ վտանգն այն է, որ նա հույզերի վրա խաղալով, փորձում է քաղաքական նպատակներով թեժացնել հասարակական մթնոլորտը՝ ակամայ կամ միտումնավոր հրահրելով քաղաքացիական պատերազմ։

Հետաքրքրական է, որ քաղաքացիական պատերազմի մասին բացահայտ կերպով խոսվեց նաեւ «Զվարթնոց» օդանավակայանում, երբ ԱՄԷ-ից վերադարձող Կաթողիկոսին դիմավորելու էին եկել ընդդիմադիր քաղաքական ուժեր։ Հատկանշական է, որ այս վտանգավոր խոսույթը, չգիտես ինչու,  հնչում է միայն այդ շրջանակների կողմից։  Շատերը Տեր-Պետրոսյանի վերջին քայլը՝ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին այցելությունը դիտարկեցին որպես աջակցություն Կաթողիկոսին։ Սակայն ժողովրդի շրջանում լավ հայտնի արտահայտությամբ՝ սա ոչ թե աջակցություն էր, այլ «պոստավկա» Կաթողիկոսին։ Աչքի զարնող է  նաեւ փաստը, որ 2008 թ. մարտի 2-ին, հենց նույն Կաթողիկոսը գնաց Տեր-Պետրոսյանի առանձնատուն՝ հանդիպում խնդրելու։

Իսկ ի՞նչ եղավ։ Տեր-Պետրոսյանը Կաթողիկոսին, ում նա նախօրեին այցելում է իբր ի աջակցություն, ստիպեց սպասել մեկ ժամ դռան մոտ, ապա մերժեց հանդիպումը եւ նույնիսկ չբացեց դուռը։ Զավեշտ է, որ նա այսօր այցելում է իր կողմից մերժված Կաթողիկոսին՝ ի աջակցություն, բայց իրականում քաղաքական ինտիմ «էսկորտ» տրամաբանությամբ՝ մի՞գուցե նախընտրական հաշվարկով։ Պատմական հիշողությունը կարեւոր է, բայց այն չպետք է ծառայի որպես հուզական շանտաժ՝ հասարակության մի շերտի նկատմամբ իշխանափոխական մանիպուլյացիայի միջոց դառնալու համար։ Այսօրվա ինքնագիտակցությունը պահանջում է հստակ սահմանազատում՝ պետության, եկեղեցու, իրավունքի եւ հասարակության միջեւ, ոչ թե նոսր հռետորաբանությամբ պատված քաղաքական թակարդված ախորժակներով։

Եվ եթե իսկապես ցանկություն կա ազգային միասնության ու արդարության, ապա այն սկսվում է ոչ թե քարոզչական ռազմավանդակում,կամ համառ լռությամբ, կամ հստակ պատասխաններից խուսափելով ու շրջանցելով, այլ իրավական պատասխանատվությամբ՝ բոլոր մակարդակներում, ներառյալ ու առավել եւս եկեղեցու ներսում։

Սարգիս Յազիչյան

Խմբ․ կողմից- Հիշեցնենք, որ վերջերս կարգալույծ արված Զավեն վարդապետ Յազիչյանը պարբերաբար  հրապարակումներով հանդես է գալու Marzer.am լրատվական կայքում։