Երեւան քաղաքի առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության քրեական դատարանը նախօրեին բավարարեց Հայաստանի Քննչական կոմիտեի միջնորդությունը եւ որոշեց երկամսյա կալանք կիրառել Սամվել Կարապետյանի նկատմամբ։

Սույն որոշման հրապարակումից անմիջապես հետո հասարակության տարբեր շերտերից՝ ինչպես հայտնի, այնպես էլ անհայտ անհատներ, կուսակցություններ, քաղաքացիական խմբակներ ու նույնիկս Հայ Եկեղեցու բարձրաստիճան հոգեւորականներ, շտապեցին ու հրապարակայնորեն հանդես եկան Կարապետյանի օգտին իրենց աջակցության հայտարարություններով՝ տեսագրություններով, սոցցանցային գրառումներով, պաշտոնական հաղորդագրություններով։ Աջակցության ալիքը տարածվեց ոչ միայն Հայաստանի տարածքում, այլեւ ՌԴ-ից որաշ հայտնի ու անհայտ անձինք միացան Սամվել Կարապետյանի աջակցությանը։

Միեւնույն ժամանակ, հարյուրավոր քաղաքացիներ, հոգեւոր դասի բասրցրաստիճան ներկայացուցիչներ՝ «սառեցված» ու «ապա սեռեցված», հավաքվեցին նախ Կարապետյանի առանձնատան դիմաց, ապա՝ Երեւանի դատարանի բակում՝ ի աջակցություն նրա։ Լուրեր են շրջանառվում, որ նաեւ «Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր» (ՀԷՑ) ընկերության աշխատակիցներին ուղղորդել են մասնակցել այս հավաքին։

Խոսքի ազատության սահմանները (ՀՀ Սահմանադրություն, հոդ. 42)

• Հայաստանում յուրաքանչյուր քաղաքացի ունի խոսքի ազատության եւ կարծիքի արտահայտման իրավունք. աջակցություն հայտնել սոցցանցերում, տեսագրությունների տեսքով եւ կամ հայտարարություններով, որեւէ անձի, այդ թվում՝ կալանավորվածի։

Հատկանշական է հիշել որ աջակցության հայտարարությունները՝ չեն կարող իրավական հետեւանք առաջացնել, եթե, անշո՛ւշտ, չեն պարունակում՝ բռնության կոչեր, ատելություն, իշխանության բռնի տապալման, դատական իշխանության դեմ ուղղված գործողությունների կոչեր կամ նմանատիպ գաղափարախոսություններ։

Հուսկ, հրապարակային աջակցությունն ինքնին չի պատժվում, եթե որեւէ հանրային կամ պարզ դեմք եւ կամ կուսակցություն ու հոգեւորական բարձրաձայնի, օրինակ.

• «Մենք աջակցում ենք Սամվել Կարապետյանին, նա արժանի չէ նման վերաբերմունքի»,
• «Կարծում ենք՝ նրա նկատմամբ ճնշում է իրականացվում»,
• կամ «Մեզ համար նա ազգային գործիչ, բարերար է» —

սա ազատ արտահայտվելու սահմաններում է, եւ որեւէ իրավական պատասխանատվություն չի կարող լինել, քանի դեռ չկան վերոնշյալ բռնության կոչերը, իշխանության բռնազավթման քաջալերում, պետական անվտանգության սպառնալիքի խթանում կամ նմանատիպ առաջարկ- գաղափար ու հրապարակային հայտարարություն։

Այնուամենայնիվ, այս զարգացումները իրավական առումով մտահոգիչ են մի քանի տեսանկյունից, քանզի հավաքների ընթացքում բազմիցս լսվեց տարբեր անձանց, անհատների, խմբերի, նույնիսկ եկեղեցկանների ու այլոց կողմից հրապարակային հնչեցված բռնության կոչեր, իշխանության բռնազավթման քաջալերում, պետական անվտանգության սպառնալիքի խթանում։

Այստեղ արդեն կան Քրեական օրենսգրքի 422-րդ հոդվածի 2-րդ մասի խախտման ռիսկեր, որը վերաբերում է․ «Պետական իշխանությունը բռնությամբ զավթելու հրապարակային կոչերին»

Օրինակ լսվեց, որ

• «պետք է դուրս գանք հրապարակ ու տապալենք այս իշխանությանը․․․»
• «ժողովուրդն իրավունք ունի վերցնելու իշխանությունը հենց հիմա, սա սկիզբն է․․․»
• ու նմանատիպ այլ արտահայտություններ։

Այսպիսի կոչերը կարող են դիտվել որպես քրեորեն հետապնդելի, եւ անձը/անձիք, հնարավոր է եւ կարող է մեղադրվել՝ հասարակական կարգ խաթարելու կամ իշխանության զավթման քարոզչության մեջ։ Օրինակ. իրավապահները կարող են՝ կանչել բացատրության, առաջադրել մեղադրանք, կիրառել նախազգուշական միջոցներ (ստորագրությամբ չհեռանալու մասին)։

Իսկ եթե որեւէ կուսակցությունն կամ գրանցված կրոնական կազմակերպություն հայտաարում է «հեղաշրջման» հանրահավաք ու տարածում է ծրագիր՝ ուղղված կառավարության տապալմանը ոչ ընտրական ճանապարհով դա կարող է բերել կուսակցության կամ կրոնական կազմակերպություն գրանցման դադարեցման, նրա անդամների նկատմամբ քրեական գործի հարուցման։ Սակայն, չմոռանանք, որ այս ամենը պետք է հստակ կապ ունենա ապօրինի գործողության հետ։

Հիշենք, որ քաղաքական քննադատությունն ինքը քրեորեն պատժելի չէ։

Ինչպես նաեւ համաձայն անօրինական հավաքների կազմակերպում եւ մասնակցություն (ՀՀ Վարչական իրավախախտումների օրենսգիրք, հոդ. 180.1, 182, եւ ՀՀ ՔՕ հոդ. 322), եթե հավաքը չի լինում պատշաճ ձեւով հայտարարված եւ համաձայնեցված, այն կարող է որակվել որպես անօրինական հավաք։ Բացի այդ, եթե հավաքի ընթացքում տեղի են ունեցում՝ հասարակական կարգի խախտումներ, ճանապարհների արգելափակում, դիմադրություն ոստիկանությանը, փորձ կամ ճնշում դատարանի ընթացիկ աշխատանքի խաթարման, ապա այդ գործողությունները կարող են հիմք հանդիսանալ վարչական կամ քրեական պատասխանատվության՝ վարչական տույժի տեսքով, կարճաժամկետ ազատազրկում կամ կալանք տեսքով, եւ եթե լինեն խմբակային, դիտավորությամբ արված խախտումներ՝ հնարավոր է եւ նույնիսկ կարող է քրեական գործ հարուցվել։

Միեւնույն ժամանակ աշխատանքի միջոցով հավաքին ուղղորդելու կամ պարտադրելու փորձերը (ՀՀ ՔՕ հոդ. 149.1 – Ընտրական եւ ազատ կամարտահայտման իրավունքի խախտում), վերոնշյալ շրջանարվող լուրերի համաձայն, եթե «Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր» ընկերության աշխատակիցներին պարտադրել են կամ ուղղորդել մասնակցել աջակցման ակցիաներին՝ աշխատանքից չազատվելու, աշխատավարձ չկորցնելու կամ վերադասից վախենալու եւ կամ նմանատիպ սպառնալիքի ներքո, ապա այդ գործողությունները կարող են դիտվել որպես անօրինական պարտադրանք կամ ազատ կամարտահայտման խախտում։ Դա կարող է պարունակել՝ վարչական տույժեր՝ ղեկավար կազմի նկատմամբ, ինչպես նաեւ քրեական գործեր՝ ազատության իրավունքի խախտման հատկանիշներով։

Հաշվի պետք է առնել նաեւ, որ քննության ընթացքի փուլը դեռ նախնական է։ Պայմանական կալանքի չափորոշիչները կարող են վերանայվել։

Չպետք է շփոթել քրեական պատասխանատվությունը քաղաքական աջակցության հետ։

Որեւէ մեկին սանկցիաների ենթարկել բացառապես փողոցային «հեղաշրջման» կոչերի համար հնարավոր է, բայց պարզապես անպայման չէ։

Այս պարագին, քննության պետք է առել մի քանի փաստարկներ, օրինակ, եթե աջակիցները ինչ‑որ կերպ մասնակցել են  Կարապետյանի հրապարակային կոչերին (ֆինանսավորել, ֆինասավորվել, աջակցել խմբային կարգով, ասպարեզ հանել հրապարակային ելույթներ կամ ծրագրեր), նրանց նկատմամբ կարող է հարուցվել քրեական գործ՝ նույն՝ 422-րդ հոդվածով։

Հիշեցում. ենթադրյալ հանցանքի մեջ կասկածվողը կամ մեղադրվողը համարվում է անմեղ՝ մինչեւ նրա մեղավորությունը դատական կարգով ապացուցվի։

Հ.Գ. Այս հոդվածը պատրաստվել է բացառապես վերլուծական եւ իրավազեկման նպատակով։ Այն չի պարունակում որեւէ անձի կամ կառույցի հասցեին ուղղված իրավական կամ քաղաքական մեղադրանք, այլ հիմնված է ՀՀ Սահմանադրության, օրենսդրության եւ գործող իրավական նորմերի վրա։ Վերլուծության միակ նպատակը ընթացիկ իրավական գործընթացների լուսաբանումն է՝ հանրային իրազեկվածության բարձրացման նպատակով՝ զերծ մնալով անհատական կամ ինստիտուցիոնալ գնահատականներից։

Սարգիս ՅԱԶԻՉՅԱՆ